બાળકો અને કિશોરોના સોશિયલ મીડિયા ઉપયોગને લઈને દુનિયાભરમાં ચિંતા વધી રહી છે. સોશિયલ મીડિયા પર વધતો સમય, હાનિકારક કન્ટેન્ટ, ઓનલાઈન શોષણ, સાયબરબુલિંગ અને માનસિક સ્વાસ્થ્ય પર થતી અસરને ધ્યાનમાં રાખીને અનેક દેશો હવે સગીરો માટે ઉંમર આધારિત નિયંત્રણો લાવી રહ્યા છે. આ જ કડીમાં ન્યૂઝીલેન્ડે પણ મોટું પગલું ભર્યું છે. વડાપ્રધાન ક્રિસ્ટોફર લક્સને 16 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકોને સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મથી દૂર રાખવા માટે કાયદાનો પ્રસ્તાવ રજૂ કર્યો છે.
પ્રસ્તાવિત કાયદા હેઠળ 16 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકોને સોશિયલ મીડિયા એકાઉન્ટ રાખવા અથવા ઉપયોગ કરવા પર રોક લગાવવાની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે. તેમાં ઈન્સ્ટાગ્રામ, ટિકટોક, ફેસબુક અને સ્નેપચેટ જેવા પ્લેટફોર્મનો સમાવેશ થઈ શકે છે. સોશિયલ મીડિયા કંપનીઓને યુઝરની ઉંમર ચકાસવા માટે ‘વાજબી પગલાં’ લેવા પડશે. આ માટે પહેલેથી ઉપલબ્ધ એકાઉન્ટની માહિતી, ઉંમર ચકાસણીની ટેક્નોલોજી, ડિજિટલ ઓળખ અને અન્ય પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ થઈ શકે છે. નિયમોનું પાલન ન કરનાર કંપનીઓ સામે તેમના વૈશ્વિક વાર્ષિક આવકના 10 ટકા સુધીના દંડની જોગવાઈનો પ્રસ્તાવ છે.
જોકે ન્યૂઝીલેન્ડમાં આ પ્રતિબંધ હજુ અમલમાં આવ્યો નથી. કાયદાને સંસદમાં અંતિમ મંજૂરી મળવાની બાકી છે. નવેમ્બર 2026માં યોજાનારી સામાન્ય ચૂંટણી પહેલાં આ અંગે અંતિમ નિર્ણય થવાની શક્યતા ઓછી છે. શરૂઆતમાં વડાપ્રધાન લક્સનની ગઠબંધન સરકારના કેટલાક સાથી પક્ષોએ પ્રસ્તાવનો વિરોધ કર્યો હતો, પરંતુ હવે મુખ્ય વિપક્ષી લેબર પાર્ટીએ 16 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકો માટે સોશિયલ મીડિયા પ્રતિબંધને સમર્થન આપવાની જાહેરાત કરી છે. તેના કારણે પ્રસ્તાવને મહત્વપૂર્ણ રાજકીય ટેકો મળ્યો છે.
ઓસ્ટ્રેલિયા પછી ન્યૂઝીલેન્ડનો મોટો નિર્ણય
ન્યૂઝીલેન્ડનો આ નિર્ણય ઓસ્ટ્રેલિયાના પગલાં બાદ આવ્યો છે. ઓસ્ટ્રેલિયાએ 10 ડિસેમ્બર 2025થી 16 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકોને નિર્ધારિત સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ પર એકાઉન્ટ બનાવવાથી અથવા જાળવી રાખવાથી રોકતો કાયદો અમલમાં મૂક્યો હતો. આ નિયમ હેઠળ કાર્યવાહીનો મુખ્ય ભાર બાળકો કે માતા-પિતા પર નહીં, પરંતુ સોશિયલ મીડિયા કંપનીઓ પર મૂકવામાં આવ્યો છે. પ્લેટફોર્મ્સે સગીર યુઝર્સને એકાઉન્ટ રાખવાથી રોકવા માટે યોગ્ય પગલાં લેવાના હોય છે.
ઓસ્ટ્રેલિયાના આ મોડલ બાદ દુનિયાના અન્ય દેશોમાં પણ બાળકો માટે સોશિયલ મીડિયા પર ઉંમરની મર્યાદા નક્કી કરવાની ચર્ચા તેજ બની છે. ન્યૂઝીલેન્ડનો પ્રસ્તાવ પણ આ વૈશ્વિક વલણનો મહત્વનો ભાગ બની રહ્યો છે. જોકે ન્યૂઝીલેન્ડમાં પ્રસ્તાવિત નિયમોનો અમલ કેવી રીતે થશે અને ઉંમર ચકાસણી માટે કઈ ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરવામાં આવશે તે મુદ્દે હજુ ચર્ચા ચાલી રહી છે.
સરકારનું કહેવું શું છે?
વડાપ્રધાન ક્રિસ્ટોફર લક્સનનું કહેવું છે કે સોશિયલ મીડિયાની કેટલીક અસરો બાળકો અને યુવાનો માટે ગંભીર બની રહી છે. સરકાર ખાસ કરીને બાળકોના માનસિક સ્વાસ્થ્ય, ઊંઘ, શિક્ષણ અને પારિવારિક જીવન પર સોશિયલ મીડિયાની અસરને લઈને ચિંતિત છે. ન્યૂઝીલેન્ડમાં કરવામાં આવેલા સંશોધનનો ઉલ્લેખ કરતાં સરકારે જણાવ્યું છે કે મોટી સંખ્યામાં કિશોરો દરરોજ સોશિયલ મીડિયા પર અનેક કલાકો પસાર કરે છે.
સરકારનો હેતુ માત્ર સોશિયલ મીડિયા બંધ કરાવવાનો નથી, પરંતુ નાની ઉંમરના બાળકોને ઓનલાઈન દુનિયામાં રહેલા સંભવિત જોખમોથી સુરક્ષિત રાખવાનો છે. ખાસ કરીને એવા કન્ટેન્ટથી બાળકોને દૂર રાખવાનો પ્રયાસ છે, જે તેમની ઉંમર અને માનસિક વિકાસ માટે યોગ્ય ન હોય.
કંપનીઓ પર રહેશે મોટી જવાબદારી
ન્યૂઝીલેન્ડના પ્રસ્તાવની સૌથી મહત્વપૂર્ણ બાબત એ છે કે નિયમોનું પાલન કરાવવાની જવાબદારી સોશિયલ મીડિયા કંપનીઓ પર રહેશે. કંપનીઓએ પોતાના પ્લેટફોર્મ પર 16 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના યુઝર્સની ઓળખ કરવા માટે યોગ્ય વ્યવસ્થા કરવી પડશે. ઉંમર ચકાસણી માટે ડિજિટલ ઓળખ, એકાઉન્ટ ડેટા અથવા અન્ય ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ થઈ શકે છે.
જો કોઈ સોશિયલ મીડિયા કંપની જરૂરી પગલાં લેવામાં નિષ્ફળ જાય તો તેના પર ભારે દંડ થઈ શકે છે. પ્રસ્તાવિત દંડ કંપનીની વૈશ્વિક આવકના 10 ટકા સુધીનો હોઈ શકે છે. જોકે બાળકો કે તેમના માતા-પિતાને સીધો દંડ કરવાનો પ્રસ્તાવ નથી.
ભારતમાં હાલ શું સ્થિતિ?
ભારતમાં હાલમાં 16 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકો માટે સોશિયલ મીડિયા પર દેશવ્યાપી પ્રતિબંધ લાગુ નથી. જોકે બાળકોની ઓનલાઈન સુરક્ષા અને સોશિયલ મીડિયા ઉપયોગ અંગે ઉંમર આધારિત નિયંત્રણો લાવવાની ચર્ચા થઈ રહી છે. સોશિયલ મીડિયા પર બાળકોના વધતા ઉપયોગને ધ્યાનમાં રાખીને ભવિષ્યમાં ભારતમાં પણ ઉંમર ચકાસણી, માતા-પિતાની સંમતિ અથવા અન્ય પ્રકારના નિયમો અંગે નિર્ણય લેવામાં આવી શકે છે.
સૌથી મોટો પડકાર ઉંમર ચકાસણીનો
સોશિયલ મીડિયા પર ઉંમર આધારિત પ્રતિબંધ લાગુ કરવો જેટલો સરળ દેખાય છે, તેટલો તેનો અમલ સરળ નથી. સૌથી મોટો પ્રશ્ન એ છે કે પ્લેટફોર્મ કેવી રીતે ચોક્કસ રીતે નક્કી કરશે કે યુઝરની ઉંમર 16 વર્ષથી ઓછી છે કે નહીં. ખોટી જન્મતારીખ આપીને એકાઉન્ટ બનાવનારા બાળકોને ઓળખવા માટે ટેક્નોલોજીની જરૂર પડશે.
સાથે જ ઉંમર ચકાસણી કરતી વખતે યુઝરની ગોપનીયતા જળવાઈ રહે તે પણ મહત્વનું છે. ફેશિયલ રેકગ્નિશન, ડિજિટલ આઈડી અથવા અન્ય ટેક્નોલોજીના ઉપયોગથી વ્યક્તિગત ડેટાના દુરુપયોગ અંગે પણ સવાલો ઊભા થઈ શકે છે. તેથી સરકારો માટે બાળકોની સુરક્ષા સાથે ગોપનીયતાનું સંતુલન જાળવવું મોટો પડકાર બની રહેશે.
સોશિયલ મીડિયાના વધતા પ્રભાવ વચ્ચે મોટો નિર્ણય
આજના સમયમાં યૂટ્યૂબ, ફેસબુક, ઈન્સ્ટાગ્રામ, વોટ્સએપ, ટિકટોક અને અન્ય પ્લેટફોર્મ બાળકો અને કિશોરોના દૈનિક જીવનનો ભાગ બની ગયા છે. શિક્ષણ, મનોરંજન અને માહિતી મેળવવા માટે સોશિયલ મીડિયા ઉપયોગી છે, પરંતુ તેનો અતિરેક બાળકો માટે સમસ્યા ઊભી કરી શકે છે. આવી સ્થિતિમાં ન્યૂઝીલેન્ડનો પ્રસ્તાવ બાળકોની ડિજિટલ સુરક્ષા અંગે વિશ્વભરમાં ચાલી રહેલી ચર્ચાને વધુ વેગ આપશે.
ઓસ્ટ્રેલિયા બાદ ન્યૂઝીલેન્ડ હવે 16 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકો માટે સોશિયલ મીડિયા પર નિયંત્રણ લાવવાની દિશામાં આગળ વધી રહ્યું છે. આગામી સમયમાં અન્ય દેશો પણ આ પ્રકારના કાયદા અથવા ઉંમર આધારિત નિયંત્રણો અપનાવે તેવી શક્યતા છે. જોકે આવા નિયમોની સફળતા માત્ર કાયદો બનાવવામાં નહીં, પરંતુ તેની અસરકારક અમલવારી, ઉંમર ચકાસણીની વિશ્વસનીયતા અને બાળકોની ગોપનીયતાની સુરક્ષા પર નિર્ભર રહેશે.
