નેપાળમાં તાજેતરના વિનાશક પૂર બાદ હવે વધુ એક ગંભીર કુદરતી જોખમ સામે આવ્યું છે. વૈજ્ઞાનિક મૂલ્યાંકન મુજબ નેપાળ અને તિબેટ વિસ્તારમાં આવેલા 47 ગ્લેશિયર તળાવો સંભવિત રીતે જોખમી છે. આ તળાવોમાંથી કોઈનું કુદરતી બંધાણ તૂટી જાય તો અચાનક મોટા પ્રમાણમાં પાણી નીચે તરફ ધસી આવી શકે છે અને ગ્લેશિયલ લેક આઉટબર્સ્ટ ફ્લડ (GLOF) સર્જાઈ શકે છે.
આ 47 પૈકી 21 તળાવો નેપાળમાં અને 25 તળાવો તિબેટમાં આવેલા હોવાનું આકલન છે. આ તળાવો નેપાળ તરફ આવતી નદીઓના ઉપરવાસમાં હોવાથી તેના ફાટવાથી નીચાણવાળા ગામો, શહેરો, રસ્તા, પુલો અને જળવિદ્યુત પ્રોજેક્ટને ભારે નુકસાન થઈ શકે છે.
કુદરતી બંધાણ તૂટે તો અચાનક પૂર
ગ્લેશિયર તળાવોની આસપાસ બરફ, માટી અને પથ્થરથી બનેલા કુદરતી બંધાણ હોય છે. તાપમાનમાં વધારો અને ગ્લેશિયરોના ઝડપથી પીગળવાથી કેટલાક તળાવો વિસ્તરી રહ્યા છે. જો આવા બંધાણમાં ભંગાણ પડે તો પાણી ખૂબ જ ઝડપથી નીચે તરફ વહી શકે છે, જેના કારણે લોકોને સુરક્ષિત સ્થળે પહોંચવા માટે ખૂબ ઓછો સમય મળી શકે છે.
તાજેતરના નેપાળના પૂર બાદ ગ્લેશિયર સંબંધિત જોખમ અંગે વૈજ્ઞાનિકોની ચિંતા વધુ વધી છે. 26 ઓગસ્ટની આપત્તિ અંગે પ્રાથમિક વૈજ્ઞાનિક તપાસમાં ગ્લેશિયરનો મોટો હિસ્સો તૂટી પડવાથી પાણી અને કાટમાળનો વિનાશક પ્રવાહ સર્જાયો હોવાની શક્યતા દર્શાવવામાં આવી છે. જોકે ઘટનાની ચોક્કસ પ્રક્રિયા અંગે તપાસ હજુ ચાલુ છે.
અનેક જિલ્લાઓ પર જોખમ
સોલુખુમ્બુ, સંખુવાસભા, દોલખા અને સિંધુપાલચોક જેવા વિસ્તારોમાં નદી ઘાટીઓની આસપાસ વસેલી વસ્તી અને માળખાકીય સુવિધાઓને જોખમ છે. આ ઉપરાંત કોશી, ગંડકી અને કરનાલી બેસિનના કેટલાક વિસ્તારોમાં પણ ગ્લેશિયર તળાવો ફાટવાથી પૂરનો ખતરો રહેલો છે.
લોઅર બરૂન, થુલાગી, ત્સો રોલ્પા અને ઈમ્જા ત્સો જેવા તળાવો અગાઉથી જ સંભવિત જોખમી તળાવોની યાદીમાં સામેલ છે. ICIMOD અને UNDPના અભ્યાસોમાં પણ આ પ્રકારના તળાવોની સતત દેખરેખ અને વહેલી ચેતવણીની વ્યવસ્થા મજબૂત કરવાની જરૂરિયાત દર્શાવવામાં આવી છે.
વહેલી ચેતવણી અને સતત દેખરેખ જરૂરી
નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે આવા તળાવોમાં પાણીનું સ્તર સતત મોનિટર કરવું, જોખમી વિસ્તારોમાં અર્લી વોર્નિંગ સિસ્ટમ સ્થાપિત કરવી અને જરૂર પડે ત્યાં પાણીનું સ્તર ઘટાડવા જેવા પગલાં લેવા જરૂરી છે. હાલના સંજોગોમાં 47 સંભવિત જોખમી ગ્લેશિયર તળાવો નેપાળ માટે ભવિષ્યની મોટી કુદરતી આપત્તિનું કારણ ન બને તે માટે તાત્કાલિક સાવચેતી જરૂરી બની છે.
