મધ્ય પૂર્વમાં અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેનો સંઘર્ષ હવે માત્ર સૈન્ય મોરચા પૂરતો સીમિત રહ્યો નથી. અમેરિકાએ ઈરાનને આર્થિક રીતે નબળું પાડવા માટે પ્રતિબંધો વધુ કડક બનાવતાં બંને દેશો વચ્ચેનો ટકરાવ હવે આર્થિક મોરચે પણ ઉગ્ર બન્યો છે. તાજેતરમાં અમેરિકાએ ઈરાન સાથેના પેટ્રોલિયમ અને અન્ય વેપારિક વ્યવહારો સાથે સંકળાયેલી ચાર ભારતીય કંપનીઓ સામે પણ પ્રતિબંધો લાદ્યા છે.
અમેરિકાના નવા આર્થિક અભિયાનમાં ઈરાનની આવકના મુખ્ય સ્ત્રોતોને નિશાન બનાવવામાં આવી રહ્યા છે. અમેરિકી ટ્રેઝરી સેક્રેટરી સ્કોટ બેસેન્ટે ઈરાન સાથે વેપાર કરતા દેશો અને કંપનીઓને પણ ચેતવણી આપી છે કે તેઓ અમેરિકી નાણાકીય વ્યવસ્થામાં પ્રવેશ ગુમાવવાનું જોખમ ઊભું કરી શકે છે. આથી ઈરાન સાથે વેપાર કરતા ભારત સહિતના દેશો માટે પણ દબાણ વધ્યું છે.
ભારત માટે આ મામલો ખાસ મહત્વનો છે. તાજેતરની અમેરિકી કાર્યવાહીમાં ચાર ભારતસ્થિત કંપનીઓ અને ત્રણ ભારતીય નાગરિકોને ઈરાનના પેટ્રોલિયમ તથા પેટ્રોકેમિકલ વેપાર સાથેના કથિત સંબંધોને કારણે નિશાન બનાવવામાં આવ્યા છે. આ કાર્યવાહીથી ભારતના ઈરાન સાથેના વેપાર અને અમેરિકી નાણાકીય વ્યવસ્થા વચ્ચે સંતુલન જાળવવાનો પડકાર વધુ ગંભીર બની શકે છે.
બીજી તરફ હોર્મુઝ જળમાર્ગ પણ અમેરિકા-ઈરાન આર્થિક ટકરાવનું મહત્વનું કેન્દ્ર બની રહ્યો છે. ઈરાન દ્વારા જહાજોના સુરક્ષિત પસાર થવા માટે શુલ્ક વસૂલવાની વ્યવસ્થા ઊભી કરવામાં આવી છે, જ્યારે અમેરિકાએ ચેતવણી આપી છે કે ઈરાનને આવા ટોલની ચુકવણી કરનારી શિપિંગ કંપનીઓ પર પણ પ્રતિબંધનું જોખમ ઊભું થઈ શકે છે. અમેરિકી OFACએ ઓગસ્ટ 2026માં પણ ઈરાનના શિપિંગ અને પેટ્રોલિયમ ક્ષેત્ર સાથે સંકળાયેલા વ્યવહારો અંગે નવા પ્રતિબંધ જોખમ અંગે ચેતવણી આપી છે.
ઈરાનની અર્થવ્યવસ્થા પહેલેથી જ ભારે દબાણ હેઠળ છે. અમેરિકાના નવા પ્રતિબંધો વચ્ચે ઈરાની રિયાલ રેકોર્ડ નીચી સપાટીએ પહોંચ્યો હોવાનું તાજેતરના અહેવાલોમાં જણાવાયું છે. વોશિંગ્ટનનું લક્ષ્ય ઈરાનના તેલ અને અન્ય આવકના સ્ત્રોતોને વધુ મુશ્કેલ બનાવવાનું છે.
હોર્મુઝ જળમાર્ગનું મહત્વ એટલા માટે પણ વધારે છે કે વૈશ્વિક ઊર્જા વેપારનો મોટો હિસ્સો આ માર્ગ સાથે જોડાયેલો છે. અહીં કોઈપણ પ્રકારની અડચણ, વધારાના શુલ્ક અથવા સુરક્ષા જોખમને કારણે શિપિંગ, વીમા અને તેલ પરિવહનના ખર્ચમાં વધારો થઈ શકે છે. તાજેતરમાં ઈરાને 45 જહાજોને બ્લેકલિસ્ટ કરવાની કાર્યવાહી પણ કરી છે, જેના કારણે શિપિંગ કંપનીઓએ વધારાની સાવચેતી શરૂ કરી છે.
આ સમગ્ર ઘટનાક્રમમાં ભારત બેવડી મુશ્કેલીમાં આવી શકે છે. એક તરફ ઈરાન સાથે વેપાર અને ઊર્જા સંબંધો જાળવવાના હિતો છે, તો બીજી તરફ અમેરિકી પ્રતિબંધોના કારણે ભારતીય કંપનીઓ માટે નાણાકીય અને વેપારિક જોખમ વધી શકે છે. ભારતનો ઈરાન સાથેનો વેપાર પહેલેથી જ મોટા પ્રમાણમાં ઘટ્યો છે અને નવા પ્રતિબંધો બાદ નિકાસ, ચુકવણી અને શિપિંગ ખર્ચ પર વધુ અસર થવાની શક્યતા છે.
આમ, અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેનું યુદ્ધ હવે મિસાઈલ અને બોમ્બથી આગળ વધી પ્રતિબંધો, તેલ, ચલણ અને હોર્મુઝ જળમાર્ગના આર્થિક નિયંત્રણનું યુદ્ધ બની રહ્યું છે. તેની અસર માત્ર બંને દેશો સુધી મર્યાદિત નહીં રહે, પરંતુ ભારત સહિત વૈશ્વિક વેપાર અને ઊર્જા બજાર પર પણ પડી શકે છે.
